Kościół Świętego Krzyża w Lesznie stoi przy placu Jana Metziga 19, nieco na uboczu historycznego rynku, na dawnym Przedmieściu Święciechowskim – miejscu, które przez wieki rozwijało się trochę obok „oficjalnego” miasta, ale w pewnym momencie stało się jednym z jego duchowych centrów. Obecny, murowany kościół, powstały na początku XVIII wieku jako największa świątynia protestancka w regionie, jest trzecim z rzędu budynkiem sakralnym w tym miejscu – wcześniejsze, drewniane kościoły padły ofiarą wielkich pożarów z 1656 i 1707 roku. Podczas pierwszego kontaktu z tym miejscem pojawia się wrażenie bardzo spójnej, barokowej kompozycji: wysoka wieża, wyraźny, prostokątny korpus z bocznymi ryzalitami, otoczony dawnym cmentarzem i lapidarium, tworzą jeden z najbardziej charakterystycznych zespołów architektonicznych Leszna.

Położenie i otoczenie świątyni

Plac Metziga, na którym stoi kościół, ma dziś spokojny, niemal kameralny charakter, ale jego układ zdradza dawne ambicje – bywał nazywany „nowym rynkiem” albo Placem Kościelnym i rzeczywiście można odnieść wrażenie, że to właśnie świątynia organizuje tu cały ruch wizualny. Wystarczy obejść kościół dookoła, żeby poczuć, jak bryła budynku jest subtelnie „oddzielona” od otaczającej zabudowy pasem dawnego cmentarza z murem i lapidarium, które jakby zatrzymują w kadrze fragment historii protestanckiego Leszna. Położenie świątyni poza dawnym, lokacyjnym centrum miasta przypomina o czasach, gdy ten rejon był przedmieściem, a zarazem ważną przestrzenią dla licznej społeczności ewangelickiej i braci czeskich.

Dojście i pierwsze wrażenie

Do kościoła najwygodniej dojść krótkim spacerem z rynku – przejście zajmuje zaledwie kilka minut, a po drodze zmienia się lekko charakter zabudowy: z zwartej, śródmiejskiej w bardziej otwartą, z wyraźnie wyeksponowaną bryłą świątyni. Z bliska uderzają proporcje budowli – to nie jest mały, „przyklejony” do ulicy kościół, ale duży, barokowy korpus z potężną wieżą, która przy pewnym ustawieniu w kadrze zdaje się dominować nad placem i przyciągać wzrok nawet kosztem okolicznych kamienic. Wrażenie robi także ceglana podstawa i tynkowane detale, które w słoneczny dzień zyskują ciekawą grę światła na pilastrach, obramieniach okien i narożnych podziałach wieży.

Rys historyczny kościoła

Historia Kościoła Świętego Krzyża zaczyna się w pierwszej połowie XVII wieku, kiedy przy dzisiejszym placu Metziga założono cmentarz i wybudowano pierwszy, drewniany zbór – skromną świątynię ewangelicką z wieżą, związaną z dynamicznym rozwojem protestanckiej społeczności Leszna. Ten wczesny kościół, podobnie jak kolejny, padł ofiarą pożarów – wielkich katastrof z 1656 i 1707 roku, które w dużej mierze ukształtowały pamięć mieszkańców o „znikających” świątyniach i potrzebie wzniesienia trwalszej budowli. Dopiero więc obecny, murowany kościół z początku XVIII wieku stał się trwałym symbolem tej części miasta.

Budowa barokowej świątyni

Obecny kościół wzniesiono w latach około 1707–1715, na zgliszczach spalonego wcześniej zboru, jako projekt związany z kręgiem włoskiego architekta Pompeo Ferrariego, jednego z najważniejszych twórców architektury sakralnej w Lesznie i okolicy. Głównym budowniczym był Adam (Jan Adam) Stier z pobliskiej Rydzyny, współpracujący z Ferrarim i przenoszący jego barokowe wizje na język lokalnej cegły i dość surowego, wielkopolskiego klimatu. Od razu zaplanowano dużą, emporową świątynię, przystosowaną do protestanckiej liturgii z mocnym akcentem na słowo i kazanie, co widać do dziś w układzie naw i rozmieszczeniu empor.

Późniejsze przekształcenia

W drugiej połowie XVIII wieku trwały prace nad ostatecznym ukształtowaniem bryły – w 1792 roku nadbudowano wieżę według projektu Karola Marcina Frantza i zwieńczono ją drewnianym hełmem, który do dziś jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów panoramy kościoła. Po pożarze z 1790 roku odbudowano górne partie ścian kościoła w cegle, wzmacniając jego konstrukcję i zapewniając większą odporność na ogień, a w 1804 roku powstały murowane filary, na których oparto drewniane sklepienie. Pod koniec XIX wieku przeprowadzono gruntowną restaurację pod kierunkiem konserwatora Juliana Kohte – odnowiono tynki, kapitele filarów i wykonano nowe polichromie, które nadały wnętrzu bardziej spójny charakter.

Architektura zewnętrzna

Kościół Świętego Krzyża założony jest na planie prostokąta z wyraźnymi, trójbocznymi ryzalitami w elewacjach bocznych, które nadają bryle rytm i sprawiają, że budynek, mimo jednolitego dachu, nie wygląda ciężko. Od zachodu do korpusu przylega potężna, prostokątna wieża, której pilastrowane naroża i ramowe podziały czytelnie porządkują elewację i prowadzą wzrok ku górze, w stronę barokowego hełmu. Całość posadowiona jest na ceglanym, otynkowanym cokole, co dobrze widać zwłaszcza od strony dawnego cmentarza.

Wieża i elewacje

Wieża kościoła – nadbudowana w końcu XVIII wieku i uzupełniana w kolejnych fazach – wyróżnia się wyraźnymi podziałami poziomymi i pionowymi, które przełamują jej masywność i nadają jej elegancji. Na osi umieszczono główny portal, zamknięty półkoliście i ujęty w zdwojone pilastry, co stanowi typowy dla późnego baroku motyw, łączący funkcję wejścia z czymś w rodzaju architektonicznej „kulisy” dla wychodzących z kościoła. Tynkowane obramienia okien, pilastry i gzymsy kontrastują z ceglaną materią ścian, budując światłocień, który szczególnie w popołudniowym słońcu nadaje świątyni miękkości.

Dach i detale

Korpus świątyni przykryty jest trójspadowymi dachami krytymi dachówką, co z jednej strony wpisuje kościół w lokalny krajobraz, a z drugiej – wzmacnia wrażenie solidności i „ziemskiego” ciężaru bryły. Hełm wieży, o złożonej, barokowej formie, z latarnią, dodaje całości lekkości i sprawia, że przy odpowiednim kącie patrzenia świątynia wygląda, jakby była nieco wyższa i smuklejsza, niż sugerują to jej rzeczywiste proporcje. Zwracają uwagę także detale stolarki okiennej i drzwiowej, zwłaszcza w budynku dawnej pastorówki, która stała się plebanią.

Wnętrze kościoła

Wnętrze Kościoła Świętego Krzyża zachowało charakter dużej, emporowej świątyni protestanckiej, przystosowanej później do katolickiej liturgii, ale nadal czytelnej w swoim pierwotnym zamyśle. Po wejściu przez kruchtę w przyziemiu wieży otwiera się przestrzeń nawy z drewnianym sklepieniem, podzielonym gurtami i wspartym na masywnych, murowanych filarach z początku XIX wieku. Środkowe, kwadratowe przęsło ośmioboku nakryte jest sklepieniem kolebkowym z lunetami, co wprowadza do wnętrza dodatkowy rytm światła i cienia.

Empory i układ przestrzenny

Empory, biegnące wzdłuż ścian i zamykające się emporą organową od zachodu, przypominają o protestanckiej historii świątyni – to właśnie one pozwalały pomieścić dużą liczbę wiernych, zapewniając dobrą widoczność i słyszalność kazania. Drewniane konstrukcje empor z początku XIX wieku zachowały prosty, klasycystyczny detal, który zaskakująco dobrze współgra z barokową bryłą budynku i nowszym wyposażeniem. Zakrystia, ulokowana od południa, posiada na piętrze dawną bibliotekę, co dodatkowo podkreśla intelektualne zaplecze dawnej wspólnoty protestanckiej.

Wyposażenie i wystrój

Wyposażenie kościoła utrzymane jest w przeważającej mierze w stylu klasycystycznym, co dobrze widać w formach ołtarzy, ambony i detali snycerskich – kompozycje są przejrzyste, z klarownymi podziałami i ograniczoną dekoracją, skupiającą się na najważniejszych elementach. Wnętrze nosi ślady dziewiętnastowiecznej restauracji, kiedy odświeżono tynki, wymieniono niektóre kapitele filarów i wykonano nową polichromię; dzięki temu w środku panuje wrażenie uporządkowanej, ale nienadmiernie ozdobnej przestrzeni. Charakterystyczną cechą jest czytelne połączenie dawnej, protestanckiej struktury z katolickim programem ikonograficznym.

Cmentarz przykościelny i lapidarium

Jednym z najbardziej poruszających elementów zespołu jest dawny cmentarz przykościelny z murem i lapidarium, które dziś tworzą swoistą „galerię” nagrobków i obelisków z XVII–XIX wieku. Pierwszy cmentarz założono tu w pierwszej połowie XVII wieku, a dzisiejszy układ – z murem od południa, zachodu i północy – ukształtował się na początku XVIII stulecia, kiedy wokół nowego kościoła uporządkowano przestrzeń pochówków.

Obeliski i epitafia

Na terenie cmentarza ustawiono 34 obeliski i rzeźby nagrobne, w większości o formach barokowych i renesansowych, nawiązujących do wzorów śląskich i powstających w miejscowych warsztatach, co nadaje temu miejscu wyjątkowo lokalny charakter. W lapidarium znalazły się także obeliski i płyty przeniesione z cmentarza braci czeskich oraz późniejszej gminy ewangelicko-reformowanej, dzięki czemu całość stanowi niezwykle cenny przegląd sztuki sepulkralnej dawnego Leszna. Między płytami pojawiają się nazwiska dawnych mieszczan, pastorów czy rzemieślników, tworząc rodzaj „kamiennego archiwum” miasta.

Mur cmentarny i pojedyncze groby

Mur cmentarny z pierwszej połowy XVIII wieku, zachowany dziś częściowo, wyraźnie oddziela strefę sakralną od otoczenia i sprawia, że spacer wokół kościoła ma dwie wyraźne fazy: otwartą, miejską i bardziej intymną, cmentarną. Po 1945 roku północną część ogrodzenia rozebrano, a dawne groby w dużej mierze zniwelowano, jednak kilka charakterystycznych nagrobków – w tym pojedynczy grób z czytelnym nazwiskiem – nadal przyciąga uwagę i skłania do refleksji. Lapidarium uzupełniono o płyty z murów kościoła i okolicznych cmentarzy, tworząc spójny, choć bardzo gęsty wizualnie zbiór.

Dawna pastorówka i obecna plebania

Ciekawym uzupełnieniem zespołu jest dawna pastorówka, wzniesiona w 1911 roku według projektu architekta Otto Johannisa z Charlottenburga, która obecnie pełni funkcję plebanii parafii Świętego Krzyża. Budynek, utrzymany w formach willi z początków XX wieku, nawiązuje do berlińskiego historyzmu i wyróżnia się dopracowaną bryłą, detalem elewacji oraz stolarką okienną z charakterystycznymi podziałami. W zestawieniu z barokowym kościołem tworzy to ciekawy, wielostylowy dialog, w którym widać kolejne etapy rozwoju wspólnoty.

Funkcje i współczesne użytkowanie

Wnętrza dawnej pastorówki przystosowano do potrzeb parafii rzymskokatolickiej – mieszczą się tu m.in. pomieszczenia mieszkalne, biuro parafialne i zaplecze duszpasterskie, obsługujące dziś żywą wspólnotę prowadzoną przez księży salezjanów. Sam fakt, że budynek zachował w dużej mierze oryginalną substancję zabytkową, sprawia, że spacer wokół kościoła warto uzupełnić o krótkie przyjrzenie się tej architekturze – w detalach stolarki i gzymsów dobrze widać klimat początku XX wieku.

Znaczenie dla historii i tożsamości Leszna

Kościół Świętego Krzyża i otaczający go zespół – cmentarz, lapidarium, dawna pastorówka – to nie tylko interesujący przykład barokowej architektury sakralnej, ale przede wszystkim świadectwo wielowyznaniowej historii Leszna i ważnej roli, jaką odgrywały tu wspólnoty protestanckie. Zbór, który był kiedyś największą świątynią protestancką w regionie, po zmianie przynależności konfesyjnej stał się kościołem rzymskokatolickim, nie tracąc przy tym czytelnych śladów przeszłości – to rzadkie w Polsce połączenie kontynuacji funkcji sakralnej z zachowaniem pamięci o dawnych fundatorach. Dziś świątynia postrzegana jest jako jedna z ikon Leszna, pojawiająca się często w materiałach promujących miasto.

Miejsce pamięci i edukacji

Organizowane wokół kościoła spacery tematyczne i wydarzenia kulturalne – jak choćby miejskie spacery odkrywające „tajemnice kościoła św. Krzyża i lapidarium” – pokazują, że jest to przestrzeń wykorzystywana także jako żywa lekcja historii i sztuki. Uczestnicy takich wydarzeń mają okazję poznać sylwetkę Pompeo Ferrariego, Adama Stiera czy dawnych mieszczan upamiętnionych na obeliskach, a przy okazji zobaczyć, jak religia, polityka i estetyka przenikały się w historii Leszna. Kościół staje się tu nie tylko miejscem modlitwy, ale także pretekstem do opowieści o wielokulturowym dziedzictwie miasta.

Informacje  dla odwiedzających

Kościół Świętego Krzyża funkcjonuje dziś jako czynna parafia rzymskokatolicka, dlatego planując wizytę, warto uwzględnić zarówno rytm nabożeństw, jak i możliwość spokojnego obejścia wnętrza i lapidarium. Położenie przy placu Metziga, w niewielkiej odległości od leszczyńskiego rynku i głównych ulic, sprawia, że do świątyni łatwo dotrzeć pieszo z centrum, a w okolicy znajduje się kilka przystanków komunikacji miejskiej oraz miejsca parkingowe. Sama wizyta nie wiąże się z opłatami za wstęp, choć w kościele tradycyjnie funkcjonują skarbony na dobrowolne ofiary.

Godziny nabożeństw w parafii Świętego Krzyża w Lesznie obejmują msze święte zarówno w dni powszednie, jak i w niedziele oraz święta; aktualne godziny (np. poranne msze w tygodniu oraz kilka mszy w ciągu niedzieli) publikowane są na stronie internetowej parafii oraz w ogłoszeniach wywieszanych przy kościele. Najwygodniejszy dojazd zapewniają drogi prowadzące z centrum Leszna na plac Metziga oraz pobliskie ulice, a dla osób przyjeżdżających z innych miast dogodnym punktem wyjścia jest dworzec kolejowy i autobusowy, skąd spacer do kościoła zajmuje kilkanaście–kilkadziesiąt minut. Wstęp do świątyni i na teren przykościelnego cmentarza z lapidarium jest bezpłatny, natomiast w czasie nabożeństw warto zachować szczególną ciszę i dostosować się do trwającej liturgii, odkładając swobodne zwiedzanie wnętrza na godziny, w których nie odbywają się msze lub inne uroczystości.

Zwiedzanie wnętrza i lapidarium

W praktyce najłatwiej zajrzeć do środka kilka–kilkanaście minut przed mszą albo bezpośrednio po jej zakończeniu, gdy kościół pozostaje otwarty, ale nie ma jeszcze dużego tłoku – wtedy da się spokojnie przyjrzeć emporom, ołtarzom i ogólnej kompozycji wnętrza. Lapidarium i dawny cmentarz najlepiej eksplorować podczas pogodnego dnia, ponieważ wiele inskrypcji na obeliskach i płytach nabiera czytelności dopiero przy odpowiednim świetle; chodząc między pomnikami, warto zachować ostrożność i szacunek dla miejsca pochówku. Dla osób zainteresowanych głębszym poznaniem historii kościoła dobrym pomysłem jest śledzenie ogłoszeń o spacerach miejskich lub wydarzeniach organizowanych w Lesznie, w których ta świątynia bywa jednym z głównych przystanków.

Podsumowanie

Kościół Świętego Krzyża w Lesznie to wyjątkowy przykład świątyni, która – mimo zmieniających się wyznań, pożarów i przebudów – zachowała czytelną ciągłość funkcji i pozostała żywym elementem miejskiego pejzażu. Połączenie potężnej, barokowej bryły, klasycystycznego wyposażenia, bogatego lapidarium i willowej pastorówki z początku XX wieku sprawia, że w jednym miejscu spotykają się tu różne epoki i style, budując wielowarstwową opowieść o Lesznie. Spacer wokół kościoła i krótka wizyta we wnętrzu pozwalają nie tylko docenić kunszt Pompeo Ferrariego i jego współpracowników, ale też lepiej zrozumieć, jak bardzo historia tego miasta została wpisana w cegły, nagrobki i cichy rytm codziennej modlitwy.