Kościół św. Jana Chrzciciela w Lesznie to jedno z tych miejsc, które bardzo mocno porządkują przestrzeń miasta – wysoka, ceglana wieża wyrasta ponad dachami kamienic i prowadzi wzrok w stronę dawnego, wielowyznaniowego Leszna. Już przy pierwszym spotkaniu świątynia budzi skojarzenia z architekturą gotycką, ale dopiero dokładniejsze poznanie jej historii pokazuje, jak wiele warstw kryje w sobie ta budowla – od czasów braci czeskich, przez pożary i odbudowy, aż po współczesną parafię rzymskokatolicką. Atmosfera we wnętrzu jest zaskakująco spokojna i oszczędna, a jednocześnie pełna detali, które wciągają w dłuższą, nieśpieszną wizytę.

Historia świątyni i jej fundatorów

Historia kościoła św. Jana Chrzciciela w Lesznie zaczyna się w połowie XVII wieku, kiedy dynamicznie rozwijające się miasto stało się jednym z najważniejszych ośrodków reformacji w tej części Europy. Świątynię wzniesiono w latach 1652–1654 jako zbór braci czeskich, czyli wspólnoty wywodzącej się z tradycji husyckiej i połączonej w Lesznie z gminą kalwińską, co już samo w sobie pokazuje, jak otwarte religijnie i intelektualnie było wówczas to miejsce.

Za projekt i realizację odpowiadał miejski budowniczy Marcin (Martin) Woide, związany z Lesznem w kilku pokoleniach, co widać w konsekwentnym, mocno „miejskim” charakterze świątyni. Już kilka lat po ukończeniu kościoła nadszedł jednak czas dramatycznych wydarzeń – w 1656 roku budowla spłonęła podczas pożaru, a w nim zniszczeniu uległo m.in. miejsce spoczynku znanego generała Krzysztofa Arciszewskiego, którego zwłoki przechowywano w zborze.

Odbudowana świątynia ponownie padła ofiarą ognia w 1707 roku, co ponownie wymusiło prace budowlane i częściową zmianę wystroju. Obecna, ceglana bryła, którą widać dziś, zasadniczo odpowiada formie ukształtowanej po tych odbudowach – z 1732 roku pochodzi konstrukcja wieży, która do dziś uchodzi za jedną z najbardziej rozpoznawalnych dominant w panoramie Leszna.

Od zboru reformowanego do parafii katolickiej

Kościół św. Jana Chrzciciela od początku był mocno związany z tradycją ewangelicko-reformowaną, obsługując z czasem głównie społeczność niemiecką, przy zachowaniu w tle pamięci o polskiej i czeskiej gminie. Po 1716 roku świątynia służyła już w praktyce tylko wspólnocie niemieckiej i polskiej, ponieważ gmina czeska przestała istnieć – to przesunięcie w strukturze wyznaniowej dobrze oddaje przemiany, jakie zachodziły w Lesznie w XVIII wieku.

Po II wojnie światowej, w 1945 roku, kościół przeszedł na własność parafii katolickiej św. Mikołaja, a następnie stał się samodzielnym kościołem rzymskokatolickiej parafii św. Jana Chrzciciela. Ta zmiana sprawiła, że dawna świątynia ewangelicka zaczęła żyć nowym rytmem liturgicznym, zachowując historię reformacji w murach i jednocześnie wpisując się w powojenną tożsamość katolickiego Leszna.

Architektura zewnętrzna i bryła

Wchodząc na plac przed kościołem, uwagę od razu przyciąga ceglana fasada i bardzo wysoka, strzelista wieża, która dominuje nad całą okolicą. Wieża sięga około 60 metrów wysokości i uchodzi za najwyższą wieżę kościelną w Lesznie, co mocno porządkuje panoramę miasta i sprawia, że kościół pełni rolę naturalnego punktu orientacyjnego.

Cała bryła nawiązuje do późnego gotyku – wąskie, wysokie okna, przypory, ceglane elewacje i wyraźnie wydłużony korpus sprawiają wrażenie, jakby świątynia była o kilkadziesiąt lat starsza, niż wynika to z dat budowy. Taki wybór formy architektonicznej był świadomy – zbór braci czeskich miał stylistycznie wpisać się w tradycję znaną z innych świątyń regionu, a jednocześnie umożliwić pomieszczenie dużej liczby wiernych w jednym, dość prostym w rzucie wnętrzu.

Detal zewnętrzny i zegar słoneczny

Podchodząc bliżej do murów, można dostrzec bogactwo detali, które łatwo przeoczyć przy pobieżnym oglądzie – od rytmu ceglanych gzymsów po niewielkie kamienne wstawki. Szczególnie charakterystyczny jest zegar słoneczny z datą 1653, umieszczony na jednej z południowych skarp, który do dziś przypomina o pierwszym etapie budowy kościoła i o ambicjach dawnych fundatorów.

Ciekawym kontrapunktem dla surowej, ceglanej bryły jest barokowa kaplica Gruszczyńskich przylegająca od zachodniej strony, niejako „wciśnięta” między wieżę i korpus kościoła. Ten niewielki, harmonijny budynek o bardziej miękkiej, barokowej linii przełamuje jednorodność bryły i dodaje całości odrobiny reprezentacyjnej elegancji typowej dla początku XVIII wieku.

Wnętrze – prostota i detale

Po wejściu do środka pierwsze wrażenie tworzy duża, jasna przestrzeń o prostym, jednonawowym układzie, którą otaczają empory biegnące wzdłuż zach

Kościół św. Jana Chrzciciela w Lesznie od razu wyróżnia się w miejskim pejzażu potężną, strzelistą wieżą, która przez długi czas była najwyższą dominantą sakralną w mieście. Otoczony gęstą zabudową śródmieścia, zachowuje atmosferę dawnej, wielowyznaniowej historii Leszna, w której przeplatały się wpływy braci czeskich, kalwinów, luteran i katolików. Wnętrze, choć na pierwszy rzut oka proste, kryje w sobie liczne świadectwa burzliwych dziejów świątyni – pożarów, odbudów i zmian przynależności wyznaniowej.

Architektura zewnętrzna

Bryła i wieża

Kościół św. Jana Chrzciciela prezentuje się jako masywna, ceglana budowla o wydłużonym korpusie, nawiązująca formą do późnogotyckich świątyń jednonawowych, choć powstała w epoce nowożytnej. Elewacje, wzmocnione systemem przypór, podzielone są rytmicznie wysokimi, ostrołukowymi oknami, które nadają całości smukłości i podkreślają wertykalny charakter budynku.

Najbardziej charakterystycznym elementem zewnętrznym świątyni jest imponująca, około 60‑metrowa wieża, uznawana za najwyższą wieżę kościelną w Lesznie i jeden z głównych punktów orientacyjnych w panoramie miasta. Jej ceglana, stopniowana forma z ostrołukowymi otworami i detalem nawiązującym do gotyku sprawia, że całość dobrze wpisuje się w historyczne centrum, a jednocześnie pozostaje wyrazistą dominantą miejską.

Kaplica Gruszczyńskich

Istotnym akcentem przełamującym jednorodność ceglanej bryły jest barokowa kaplica Gruszczyńskich, dobudowana od strony zachodniej w 1711 roku według projektu włoskiego architekta Pompeo Ferrariego. Niewielki, harmonijny budynek wtopiony pomiędzy wieżę a korpus kościoła wyróżnia się subtelniejszym detalem i bardziej miękką linią, typową dla baroku, stanowiąc ciekawy kontrapunkt dla surowej ceglanej ściany nawy.

Kaplica pełniła funkcję mauzoleum fundatorskiego rodu, a jej obecność przypomina o silnych związkach lokalnej szlachty z leszczyńskim życiem religijnym i społecznym. Wkomponowanie kaplicy w bryłę świątyni dobrze obrazuje, jak w ciągu stuleci nawarstwiały się w tym miejscu różne style i tradycje artystyczne, bez naruszania zasadniczej tożsamości kościoła.

Kościół w przestrzeni miasta

Położenie i otoczenie

Kościół św. Jana Chrzciciela położony jest przy ulicy Bolesława Chrobrego 28, w ścisłym centrum Leszna, w zasięgu krótkiego spaceru od rynku i innych ważnych punktów miasta. Lokalizacja sprawia, że świątynia jest naturalnym przystankiem podczas zwiedzania starówki – łączy się wizualnie z dawną zabudową mieszczańską i tworzy wyrazisty akcent w linii ulicy.

W bezpośrednim sąsiedztwie kościoła znajdują się budynki parafialne oraz historyczna zabudowa śródmiejska, co sprawia, że miejsce żyje nie tylko rytmem liturgii, ale i codziennym ruchem mieszkańców. Wrażenie robi zwłaszcza widok wieży, wynurzającej się ponad dachy kamienic i dobrze widocznej już z dalszych ulic dojazdowych do centrum.

Znaczenie religijne i kulturalne

Jako parafia rzymskokatolicka, kościół św. Jana Chrzciciela pełni dziś funkcję ważnego ośrodka duszpasterskiego, organizującego liczne nabożeństwa i inicjatywy dla różnych grup wiekowych – od dzieci po studentów i osoby starsze. Godziny mszy, zróżnicowane tematycznie, pokazują, że świątynia stanowi miejsce intensywnego życia religijnego, a nie tylko zabytkową pamiątkę po przeszłości.

Ze względu na historię związaną z reformacją, a także zachowaną ceglaną bryłę i elementy wyposażenia, kościół pełni jednocześnie funkcję ważnego punktu na mapie turystycznej Leszna i jest chętnie włączany do spacerów tematycznych poświęconych dziedzictwu wielowyznaniowemu miasta. Związek ze zborem braci czeskich sprawia, że świątynia jest też interesującym przystankiem dla osób zainteresowanych dziejami protestantyzmu w Europie Środkowej.

Informacje dla odwiedzających

Kościół św. Jana Chrzciciela znajduje się przy ul. Bolesława Chrobrego 28 w Lesznie (kod 64‑100), w rejonie dobrze skomunikowanym z innymi częściami miasta. Do świątyni wygodnie można dojść pieszo z rynku oraz z głównego ciągu komunikacyjnego centrum, a w okolicy dostępne są miejsca parkingowe przy ulicach sąsiednich i pobliskich placach.

Jako czynny kościół parafialny obiekt jest ogólnie dostępny w godzinach mszy i nabożeństw, a w ciągu dnia zwykle istnieje możliwość krótkiego wejścia do środka, z zachowaniem ciszy i szacunku dla modlących się. Zwiedzanie najlepiej planować poza czasem głównych niedzielnych liturgii, kiedy w świątyni gromadzi się wielu wiernych, choć obserwacja wnętrza podczas mszy również pozwala poczuć jego specyficzną atmosferę.

Wstęp do kościoła jest bezpłatny – nie obowiązują bilety wstępu, choć praktykowane są dobrowolne ofiary na potrzeby parafii i utrzymanie zabytkowej świątyni. Aktualne informacje dotyczące godzin mszy, nabożeństw oraz pracy biura parafialnego dostępne są na oficjalnej stronie parafii św. Jana Chrzciciela i na tablicach ogłoszeń przy kościele.

Wrażenia z odwiedzin

Atmosfera wnętrza

Przekroczenie progu kościoła św. Jana Chrzciciela wywołuje wrażenie wejścia do przestrzeni, w której historia nie jest odległą opowieścią, lecz bardzo konkretnym doświadczeniem zapisanym w cegłach, drewnie empor i zarysach sklepień. Prostota wystroju, przełamana akcentami takimi jak barokowa ambona czy empory, tworzy specyficzny klimat – jednocześnie surowy i ciepły, bliski tradycji protestanckiej, ale dziś wypełniony katolicką liturgią.

W pochmurny dzień, gdy światło wpada do wnętrza przez wysokie okna w sposób rozproszony, ceglane ściany zdają się lekko ciemnieć, a przeciągły dźwięk organów buduje spokojny, refleksyjny nastrój. Podczas niedzielnych celebracji przestrzeń ożywa ruchem, śpiewem i dźwiękiem dzwonów, co przypomina, że to wciąż żywy kościół parafialny, a nie tylko muzealna przestrzeń.

Detale, na które warto zwrócić uwagę

Podczas zwiedzania wewnątrz szczególną uwagę przyciągają empory – z ich balustrad i słupów przebija praktyczna, „protestancka” logika projektowania przestrzeni, podporządkowanej dobrej widoczności ambony i ołtarza oraz akustyce. Nie mniej interesująca pozostaje sama ambona, której dekoracja reprezentuje inny moment historii świątyni, stanowiąc rodzaj artystycznego podpisu XVIII wieku we wnętrzu wciąż mocno naznaczonym XVII‑wieczną strukturą.

Na zewnątrz jednym z najbardziej intrygujących elementów jest zegar słoneczny, często niedostrzegany przy pobieżnym spacerze – wystarczy jednak na chwilę zatrzymać się przy przyporze z jego tarczą, by dostrzec, jak precyzyjnie wkomponowano go w ceglaną ścianę. Wieża, oglądana z różnych perspektyw ulic Bolesława Chrobrego i sąsiednich, prezentuje się za każdym razem nieco inaczej, co sprawia, że do kościoła warto podejść z kilku stron.

Podsumowanie

Kościół św. Jana Chrzciciela w Lesznie jest jednym z najpełniejszych świadectw wielowyznaniowej historii miasta, w którym pierwotny zbór braci czeskich przekształcił się z czasem w katolicki kościół parafialny, nie tracąc przy tym swojego wyjątkowego, ceglanego charakteru. Kolejne pożary, odbudowy i zmiany wyznaniowe pozostawiły ślady widoczne w architekturze i układzie wnętrza, a 60‑metrowa wieża wciąż wyznacza jeden z najważniejszych punktów panoramy Leszna.

Zwiedzanie świątyni pozwala doświadczyć połączenia funkcji sakralnej, koncertowej i turystycznej – od dźwięku organów Braci Walter, przez barokową ambonę, po zegar słoneczny z 1653 roku i barokową kaplicę Gruszczyńskich. To miejsce, w którym historia reformacji, baroku i współczesnej pobożności parafialnej spotykają się w jednym wnętrzu, czyniąc kościół św. Jana Chrzciciela obowiązkowym punktem na mapie każdego, kto chce dobrze zrozumieć dziedzictwo Leszna.