Ratusz w Kościanie to masywny, trzykondygnacyjny budynek stojący w samym centrum rynku, który od lat 90. XVIII wieku pełni rolę głównego punktu orientacyjnego miasta. Nad dachem góruje charakterystyczna wieża zegarowa z iglicą zwieńczoną orłem polskim – widać ją z daleka, więc trudno się zgubić. Dziś w budynku mieści się Muzeum Regionalne, które opowiada historię ziemi kościańskiej, a wstęp jest bezpłatny.

To nie pierwsza siedziba władz miejskich w tym miejscu. Gotycki ratusz stał tu prawdopodobnie już w XV wieku, ale obecny gmach powstał znacznie później – w połowie XIX stulecia.

Od sądu i więzienia po muzeum – burzliwe dzieje budynku

Kościański ratusz przez wieki pełnił różne funkcje, nie zawsze przyjemne dla mieszkańców. Pierwotnie mieściły się tu władze miasta, sąd i więzienie. Później przyszedł czas na komisariat policji i Miejską Kasę Oszczędności. Budynek służył administracji niemal nieprzerwanie – aż do lat 80. XX wieku, kiedy wprowadził się do niego Towarzystwo Miłośników Ziemi Kościańskiej wraz z Muzeum Regionalnym.

Prawdziwa metamorfoza nastąpiła w 1914 roku. Z inicjatywy ówczesnego burmistrza Wilhelma Stüwe przeprowadzono gruntowny remont według projektu poznańskiego architekta Kazimierza Rucińskiego. Przeniesiono główne wejście z wschodniej strony budynku pod wieżę od strony zachodniej, gdzie znajduje się do dziś. Uruchomiono centralne ogrzewanie wodne sprowadzone z Wrocławia, zainstalowano oświetlenie gazowe i przebudowano klatkę schodową.

Wtedy też powstała reprezentacyjna sala z bogatą sztukaterią – plafonami, fasetami z wolim okiem i pilastrami jońskimi na ścianach. Projekt wystroju przygotował architekt wnętrz Julius Koengsberger z Poznania, a wzory zdobnicze stworzył plastyk Edmund Kunze.

W 1993 roku podczas remontu wieży odkryto rękopis nieznanego autora, prawdopodobnie jednego z rzemieślników, datowany na 28 sierpnia 1914 roku – zostawił po sobie ślad tuż przed wybuchem I wojny światowej.

Zegar z Głogowa i zmieniający się orzeł na iglicy

Wieża zegarowa to jeden z najbardziej charakterystycznych elementów ratusza. W 1893 roku zamontowano na niej zegar produkcji Carla Weissa z Głogowa – działa do dziś, choć przeszedł renowację w 1993 roku. Wymieniono wówczas skorodowane wskazówki i odnowiono tarcze.

Historia iglicy wieńczącej wieżę to miniatura dziejów Polski. W czasach zaborów stał tam orzeł pruski. Po odzyskaniu niepodległości w 1918 roku zdjęto go i umieszczono najpierw krzyż, a później orła polskiego nawiązującego do czasów jagiellońskich – gdy Kościan był miastem królewskim. Niemiecki okupant w 1941 roku usunął orła i zainstalował na wieży syrenę alarmową. Dopiero po wojnie przywrócono polskiego orła, który góruje nad rynkiem do dziś.

Co zobaczyć w środku

Muzeum Regionalne zajmuje obecnie największą część pomieszczeń ratusza. Ekspozycje opowiadają o historii Kościana i okolic – od czasów średniowiecza po współczesność. Można tu poznać dzieje lokalnego rzemiosła, zobaczyć pamiątki związane z życiem miasta i dowiedzieć się więcej o znanych mieszkańcach regionu.

Szczególnie warto zwrócić uwagę na salę reprezentacyjną z początku XX wieku. Zachowany wystrój z 1915 roku robi wrażenie – bogate zdobienia, detale sztukatorskie i atmosfera wnętrz z epoki. To jedno z niewielu miejsc w budynku, które przetrwało w niemal niezmienionej formie przez ponad sto lat.

Po generalnym remoncie w 2019 roku, sfinansowanym z funduszy europejskich, budynek jest w pełni dostosowany do potrzeb osób niepełnosprawnych. Zainstalowano windę, dzięki czemu wszystkie kondygnacje są dostępne dla każdego. W ramach tych prac odrestaurowano również mechanizm zegarowy w wieży.

Pod południową ścianą ratusza w październiku 1939 roku odbyły się dwie publiczne egzekucje. Zaraz po wojnie wmurowano tam kamienne tablice upamiętniające mieszkańców miasta zamordowanych przez okupanta.

Architektura i położenie

Ratusz wzniesiono na planie prostokąta. To murowany budynek z cegły, otynkowany, z boniowanym parterem. Nad dwuspadowym dachem z naczółkami wznosi się czworoboczna wieża zegarowa zakończona dachem namiotowym i iglicą. Elewacje frontowa i tylna mają po pięć okien, boczne – po trzy.

Budynek stoi dokładnie w centrum rynku, więc nie sposób go przeoczyć. Wokół typowa zabudowa małomiasteczkowa – kamieniczki, lokale usługowe, kawiarnie. Rynek w Kościanie nie jest zbyt duży, ale zachował swój historyczny układ.

Dla kogo ta atrakcja

Ratusz z muzeum to miejsce przede wszystkim dla osób zainteresowanych lokalną historią i architekturą. Nie jest to spektakularna atrakcja na miarę zamków czy pałaców, ale ma swój urok – zwłaszcza jeśli lubi się mniejsze, kameralne muzea regionalne.

Rodziny z dziećmi również mogą tu zajrzeć, choć trzeba pamiętać, że to tradycyjna ekspozycja muzealna, bez multimedialnych atrakcji czy interaktywnych stanowisk. Dzieci starsze, które interesują się historią, powinny znaleźć tu coś dla siebie. Młodsze mogą się nudzić.

Zwiedzanie nie zajmuje dużo czasu – godzina, maksymalnie półtorej wystarczy, żeby spokojnie obejrzeć wszystkie sale. To dobry punkt programu, jeśli jedzie się przez Kościan w drodze nad Obrę na spływ kajakowy albo zwiedzając Wielkopolskę.

Informacje praktyczne – godziny, ceny, dojazd

Wstęp do Muzeum Regionalnego w ratuszu jest bezpłatny. To rzadkość, więc warto z tego skorzystać. Muzeum jest otwarte od wtorku do piątku w godzinach 9:00-15:00, w soboty 10:00-14:00. W niedziele i poniedziałki nieczynne.

Ratusz znajduje się w samym centrum Kościana, przy Rynku. Dojazd jest prosty – miasto leży około 50 km na południe od Poznania, przy drodze krajowej nr 5 (Poznań-Wrocław). Z Poznania można dojechać samochodem w niecałą godzinę. Dostępne są również połączenia autobusowe i kolejowe.

Parking można znaleźć w okolicy rynku – są miejsca parkingowe na przyległych uliczkach. W centrum małego miasta zwykle nie ma problemu ze znalezieniem wolnego miejsca, poza dniami targowymi.

Jeśli ktoś planuje dłuższy pobyt w Kościanie, warto połączyć wizytę w ratuszu z wizytą w kościele farnym NMP Wniebowziętej (przepiękny ołtarz główny) i spacerem po 15-hektarowym parku nad Kościańskim Kanałem Obry. Park jest ulubionym miejscem wypoczynku mieszkańców, z wieloma alejkami spacerowymi i przystaniami kajakowymi.

Dodatkowe informacje można uzyskać bezpośrednio w muzeum lub na stronie internetowej Urzędu Miejskiego w Kościanie.