Na wzgórzu w Śmiglu, niewielkim mieście w Wielkopolsce, stoją dwa drewniane koźlaki – Serwacy i Pankracy. To nie tylko zabytkowe młyny wiatrowe z XVIII wieku, ale symbol całego miasta i świadectwo bogatych tradycji młynarskich tego regionu. Miejscowi nazywają Śmigiel „Miastem Wiatraków”, a sama nazwa grodu wywodzi się prawdopodobnie od śmigaja (młynarza) lub śmigów – czyli skrzydeł wiatraka.

Warto tu zajrzeć, bo takich dobrze zachowanych koźlaków w Polsce zostało naprawdę niewiele. A widok dwóch drewnianych konstrukcji na tle nieba to coś, co dzieciaki zapamiętają na długo.

Historia wiatraków Serwacy i Pankracy

Oba wiatraki trafiły do Śmigla w 1980 roku, ale ich historia jest znacznie dłuższa. Serwacy pochodzi z Bronikowa, a Pankracy z Kluczewa – to sąsiednie miejscowości, gdzie młyny te przez wieki mleły ziarno dla lokalnych gospodarzy. Najstarsze elementy konstrukcji datuje się na początek XVIII wieku, co czyni je prawdziwymi świadkami historii.

Koźlak to najstarszy typ wiatraka europejskiego, który pojawił się już w XII wieku. Na ziemiach polskich takie konstrukcje znano od XIV wieku, a w XV były już powszechne, szczególnie w Wielkopolsce i na Kujawach. Nazwa „koźlak” pochodzi od charakterystycznej konstrukcji – cała skrzynia młyna osadzona jest na słupie (kozłach), dzięki czemu można ją obracać, ustawiając skrzydła pod wiatr.

Jeden sprawny koźlak był w stanie w ciągu 120-150 wietrznych dni roku zemleć od 60 do 90 ton ziarna. To spore osiągnięcie jak na konstrukcję napędzaną wyłącznie siłą wiatru.

Przeniesienie wiatraków na śmigielskie wzgórze miało uratować je przed zniszczeniem. Dziś stoją tam odrestaurowane, jako jedne z nielicznych zachowanych tego typu obiektów w regionie. Można je oglądać z zewnątrz przez cały rok, choć trzeba pamiętać, że to wciąż wrażliwe konstrukcje drewniane.

Legenda o 99 wiatrakach

Z Śmiglem związana jest fascynująca legenda, która głosi, że w mieście stało niegdyś 99 wiatraków. Gdy ktoś próbował wybudować setny, jeden z pozostałych płonął w pożarze lub przewracał się od wiatru. Historia ta nie jest całkowicie oderwana od rzeczywistości – przez wieki na wzniesieniach wokół miasta rzeczywiście stało mnóstwo młynów wiatrowych, które stanowiły źródło utrzymania dla wielu rodzin.

Siłę Śmigla budowali przede wszystkim rzemieślnicy, a wśród nich najsłynniejsi byli młynarze. Miasto leży na terenie pagórkowatym, gdzie wiatr ma dobre warunki do pracy, co sprzyjało rozwojowi młynarstwa wiatrowego. To właśnie wiatraki stały się symbolem miasta i jego największą rozpoznawalną cechą.

W 2017 roku władze Śmigla zainicjowały akcję „By legenda stała się faktem – zbierzmy 99 wiatraków”. Mieszkańcy przez cztery lata przekazywali miniatury i zgłaszali wiatraki stojące w przydomowych ogródkach. W 2021 roku cel został osiągnięty – zebrano dokładnie 99 wiatraków!

Dziś w mieście można zobaczyć nie tylko dwa duże koźlaki na wzgórzu, ale też dziesiątki mniejszych – miniatur zdobiących place, skwery i prywatne posesje. To sprawia, że spacer po Śmiglu zamienia się w swoistą grę terenową dla dzieci – kto znajdzie więcej wiatraków?

Co zobaczysz na śmigielskim wzgórzu

Dwa koźlaki – Serwacy i Pankracy – stoją w malowniczym miejscu na wzniesieniu, skąd rozciąga się widok na miasto i okolice. Są to charakterystyczne drewniane konstrukcje o ciemnym kolorze, z dużymi skrzydłami pokrytymi deskami. Cała górna część młyna, zwana skrzynią, może obracać się wokół własnej osi na drewnianym słupie.

Z tyłu każdego wiatraka wystaje długa drewniana belka – kołowrót, za pomocą którego młynarz ustawiał skrzydła pod wiatr. Czasami do obracania młyna używano koni. Regulację prędkości uzyskiwano przez zdejmowanie lub dokładanie klepek na skrzydłach – im więcej desek, tym większa siła napędu.

Wiatraki można oglądać z zewnątrz, spacerując wokół nich i podziwiając kunszt dawnych cieśli. To doskonała okazja, żeby opowiedzieć dzieciom, jak działały takie młyny i jak ważną rolę pełniły w życiu wsi i małych miasteczek. Warto mieć przy sobie aparat – drewniane konstrukcje na tle nieba dają naprawdę fotogeniczne ujęcia.

Dla kogo to miejsce

Wiatraki w Śmiglu to propozycja przede wszystkim dla rodzin z dziećmi, które interesują się historią i chcą pokazać pociechom, jak wyglądało życie dawniej. Nie jest to wielka atrakcja na całe popołudnie – raczej punkt na trasie do innych miejsc w regionie albo przyjemny przystanek podczas weekendowego wypadu.

Dzieci w wieku szkolnym często są zafascynowane mechanizmami i konstrukcjami, więc widok prawdziwego młyna wiatrowego może być dla nich ciekawym doświadczeniem. Starsze dzieci, które poznały już wiatraki z lekcji historii, zobaczą na własne oczy, jak te maszyny wyglądały w rzeczywistości.

Miejsce spodoba się też miłośnikom drewnianej architektury i fotografii. Koźlaki to rzadkość – większość tego typu konstrukcji nie przetrwała do naszych czasów, więc każdy zachowany egzemplarz ma wartość nie tylko historyczną, ale i estetyczną.

Nie każdy wie, że Śmigiel leży niedaleko innych ciekawych miejsc w Wielkopolsce. Po zobaczeniu wiatraków można pojechać do pobliskiego Kościana czy Leszna, albo wybrać się na spacer po okolicy – teren jest pagórkowaty i przyjemny dla pieszych wędrówek.

Śmigiel jako Miasto Wiatraków

Spacerując po Śmiglu, trudno nie zauważyć, że wiatraki są tu wszędzie. Na placach stoją duże drewniane miniatury, w ogródkach działkowych – mniejsze, wykonane przez mieszkańców. Urząd miejski ma własną kolekcję miniatur, a na Placu Wojska Polskiego i Placu Rozstrzelanych stoją kolejne egzemplarze.

Miasto ma nawet trzy maskotki o imionach Pankracy, Serwacy i Bonifacy – oczywiście stylizowane na wiatraki. Pojawiają się podczas miejskich imprez i festynów, co sprawia, że dzieci od razu kojarzą Śmigiel z młynami wiatrowymi.

W akcji zbierania 99 wiatraków uczestniczyli mieszkańcy z całej gminy – z Nowego Białcza, Nietążkowa, Brońska. Niektóre miniatury to prawdziwe dzieła sztuki, wykonane ręcznie przez lokalnych rzemieślników. Jedna z nich, nazwana „Wietrzyk”, została wykonana przez dwóch mieszkańców i przekazana gminie w 2017 roku.

W zbiórce wiatraków uwzględniono też prywatny koźlak z Brońska – jeden z niewielu autentycznych młynów wiatrowych, które wciąż stoją w prywatnych rękach w regionie.

Praktyczne informacje – jak zwiedzać wiatraki w Śmiglu

Dostęp i zwiedzanie: Wiatraki Serwacy i Pankracy stoją na wzgórzu w Śmiglu i można je oglądać bezpłatnie przez cały rok z zewnątrz. Nie są to obiekty muzealnie udostępnione do środka, więc zwiedzanie ogranicza się do spaceru wokół nich i oglądania konstrukcji. Brak jest opłat za wstęp czy określonych godzin otwarcia – można przyjść o dowolnej porze dnia.

Jak dojechać: Śmigiel leży w południowej Wielkopolsce, około 50 km na południe od Poznania. Dojazd samochodem jest najprostszy – z Poznania trasa wiedzie przez Kościan (droga krajowa nr 5 lub S5, potem droga wojewódzka). Z parkingiem w mieście nie ma problemu. Można też dojechać autobusem – kursują połączenia z Poznania, Leszna i Kościana.

Ile czasu przeznaczyć: Na spokojne obejrzenie wiatraków i spacer po wzgórzu wystarczy 30-45 minut. Jeśli chcecie połączyć wizytę z wędrówką po mieście i poszukiwaniem miniatur wiatraków, warto zarezerwować 1,5-2 godziny.

Co zabrać: Wygodne buty do spaceru (teren pagórkowaty), aparat fotograficzny, a latem – wodę i nakrycie głowy, bo na wzgórzu może być słonecznie. Jesienią i wiosną warto mieć kurtkę – na wzniesieniu bywa wietrznie, co zresztą nie dziwi w miejscu, gdzie stoją wiatraki.

Dla rodzin z dziećmi: Warto przed wizytą opowiedzieć dzieciom o tym, czym są wiatraki i jak działały. Można też zrobić z tego małą grę – polecić dzieciom znalezienie jak największej liczby miniatur wiatraków rozsianych po mieście. Starsze dzieci mogą spróbować sfotografować wszystkie znalezione egzemplarze.

Co jeszcze w okolicy: Śmigiel to dobry punkt wypadowy do zwiedzania południowej Wielkopolski. W pobliżu znajduje się Kościan z zabytkami i parkami, Leszno z ciekawym rynkiem i muzeami, a także liczne szlaki rowerowe i piesze. Okolica jest spokojna, pagórkowata i przyjemna dla weekendowych wypadów.