Wiatrak „Czesław” to osiemnastowieczny koźlak stojący na terenie Zespołu Szkół Rolniczo-Budowlanych w dzielnicy Grzybowo w Lesznie. Zbudowany w 1728 roku, przez stulecia mielił zboże na mąkę, a dziś pokazuje jak wyglądała technika młynarska na przestrzeni wieków. To jeden z zaledwie dwóch ocalałych wiatraków z grupy prawie stu takich konstrukcji, które kiedyś zdobiły przedmieścia Leszna.

Wiatrak nie jest typowym muzealnym eksponatem – ma kompletne, sprawne wyposażenie i można w nim demonstrować cały proces przemiału zboża. Co więcej, nosi imię konkretnego człowieka, którego życie splotło się z historią tego miejsca na dziesiątki lat.

Historia wiatraka i człowieka który mu dał imię

Pierwotnie wiatrak stał przy ulicy Strumykowej, gdzie młyny działały już od XVII wieku. W drugiej połowie XIX wieku przeniesiono go w to miejsce i tam pracował nieprzerwanie przez kolejne dziesięciolecia. Początkowo napędzany wyłącznie siłą wiatru, po 1945 roku dostał wsparcie w postaci silnika elektrycznego.

Czesław Owsianny przybył do Leszna jako szesnastolatek tuż po ukończeniu szkoły podstawowej i rozpoczął pracę właśnie w tym wiatraku. Było to w 1929 roku. Przerwała mu wojenna zawierucha – podczas II wojny światowej trafił na roboty przymusowe do Berlina, gdzie w wyniku wypadku doznał poważnego okaleczenia nogi. Po powrocie pracował w przemysłowym młynie przy ulicy Przemysłowej, ale młynarstwa nie zostawił.

W 1966 roku Czesław Owsianny odkupił wiatrak, w którym pracował jako młody chłopak. Przez kolejne piętnaście lat młyn dalej mielił zboże, aż do śmierci właściciela w 1981 roku. Ostatnim młynarzem pracującym w obiekcie był Kazimierz Kasprzycki, który dzierżawił go do 1983 roku.

Po tym jak wiatrak przestał pracować, zaczął niszczieć. Przez lata stał opuszczony, aż w końcu miasto postanowiło go uratować. Zgodnie z wolą ostatnich właścicieli nadano mu imię „Czesław” – wcześniej nosił imię „Józef”.

Jak działa koźlak i co go wyróżnia

Koźlak to specyficzny typ wiatraka, w którym całą górną konstrukcję można obracać na drewnianym koźle stanowiącym podstawę. Dzięki temu młynarz mógł ustawiać skrzydła pod wiatr, by maksymalnie wykorzystać jego siłę. To wymagało sporej wprawy i doświadczenia.

Wiatrak z 1728 roku zachował koło paleczne oraz większość elementów szkieletowej konstrukcji z tego okresu. Mechanizm pokazuje jak rozwijała się technika młynarska od średniowiecza aż do połowy XX wieku. Po wojnie, gdy zainstalowano silnik elektryczny, żarna przesunięto z centralnej części na ścianę boczną – to również widać we wnętrzu.

Regulowanie prędkości obrotowej było proste w teorii, choć pracochłonne w praktyce. Aby zmniejszyć obroty, zdejmowano klepki ze skrzydeł. Chcąc przyspieszyć – dokładano je. W ciągu 120-150 wietrznych dni w roku taki koźlak był w stanie zemleć od 60 do 90 ton ziarna.

Remont i nagrody

Od czerwca do września 2018 roku przeprowadzono gruntowny remont i przeniesienie wiatraka na obecne miejsce przy ulicy Osieckiej 9 w dzielnicy Grzybowo. Prace sfinansowano z budżetu miasta oraz dotacji Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Całość kosztowała znacznie więcej niż wcześniejsze remonty innych leszczyńskich wiatraków.

Efekt był na tyle imponujący, że w 2019 roku wiatrak „Czesław” otrzymał wyróżnienie w konkursie Zabytek Zadbany. Jury doceniło starannie wykonane prace konserwatorskie, które zachowały strukturę budowlaną obiektu oraz jego historyczne wyposażenie.

Leszno w XVIII i XIX wieku słynęło z wiatraków – na przedmieściach miasta stało ich około stu. Do dziś przetrwały tylko dwa. „Czesław” to jeden z nich.

Obecnie wiatrak służy prezentacji techniki młynarskiej z okresu 1880-1980. Ma dodatkową atrakcję w postaci nocnego oświetlenia, dzięki czemu można podziwiać go również wieczorem. Drewniana konstrukcja podświetlona w zmroku robi wrażenie.

Dla kogo to miejsce

Wiatrak zainteresuje przede wszystkim osoby ciekawe historii techniki i dawnych rzemiosł. Dzieci mogą zobaczyć jak wyglądało młynarstwo zanim pojawiły się nowoczesne młyny przemysłowe. To konkretny, namacalny zabytek – nie abstrakcyjna lekcja historii.

Miłośnicy fotografii znajdą tu ciekawy obiekt do uwiecznienia. Drewniana konstrukcja otoczona miejską zabudową jednorodzinną tworzy nietypowy widok. Jesienią okolica prezentuje się szczególnie malowniczo.

Warto połączyć wizytę z obejrzeniem innych leszczyńskich wiatraków – „Antoniego” i „Józefa”. Kawałek dalej, w Osiecznej, działa Muzeum Młynarstwa i Rolnictwa, gdzie można pogłębić wiedzę o historii tych konstrukcji. Razem tworzą szlak pokazujący jak ważne dla regionu było kiedyś młynarstwo.

Co konkretnie zobaczysz

Sam wiatrak stoi na terenie szkoły rolniczo-budowlanej, więc okolica nie jest typowo turystyczna. To zwykła dzielnica mieszkaniowa z domami jednorodzinnymi. Drewniany koźlak wyrasta pomiędzy nimi jak przybysz z innej epoki.

Konstrukcja zachowała oryginalny charakter. Widać drewniany „kozioł” stanowiący podstawę, na którym opiera się ruchoma górna część z mechanizmem i skrzydłami. Całość wykonana z drewna, starannie odrestaurowana.

Wnętrze dostępne jest po wcześniejszym uzgodnieniu z zarządem Zespołu Szkół Rolniczo-Budowlanych lub Biurem Miejskiego Konserwatora Zabytków. W środku można zobaczyć kompletne wyposażenie młynarskie – żarna, przekładnie, mechanizmy napędowe. Wszystko sprawne, gotowe do demonstracji procesu mielenia zboża.

Informacje praktyczne – godziny, ceny, dojazd

Lokalizacja: Wiatrak znajduje się przy ulicy Osieckiej 9 w Lesznie, w dzielnicy Grzybowo, na terenie Zespołu Szkół Rolniczo-Budowlanych (dawna Pracownia Ćwiczeń Praktycznych).

Zwiedzanie: Wiatrak można oglądać z zewnątrz o każdej porze. Wejście do wnętrza wymaga wcześniejszego uzgodnienia z zarządem szkoły lub Biurem Miejskiego Konserwatora Zabytków w Lesznie. Warto zaplanować to z wyprzedzeniem, szczególnie jeśli zależy na zobaczeniu mechanizmów w akcji.

Ceny: Oglądanie z zewnątrz bezpłatne. Informacje o kosztach zwiedzania wnętrza najlepiej ustalić bezpośrednio z organizatorami.

Ile czasu przeznaczyć: Na obejrzenie wiatraka z zewnątrz wystarczy 15-20 minut. Jeśli uda się wejść do środka i zobaczyć demonstrację mechanizmów, warto zarezerwować godzinę. Połączenie z wizytą u innych leszczyńskich wiatraków to program na pół dnia.

Dojazd: Z centrum Leszna około 3 kilometry w kierunku północno-wschodnim. Dojazd samochodem najwygodniejszy – okolica to typowa zabudowa mieszkaniowa z możliwością parkowania przy ulicy. Komunikacja miejska również dociera w pobliże, warto sprawdzić aktualne rozkłady jazdy autobusów.

Co jeszcze w okolicy: Pozostałe leszczyńskie wiatraki – „Antoni” na ulicy Strumykowej oraz „Józef”. Dla głębszego poznania tematu warto wybrać się do Osiecznej, gdzie działa Muzeum Młynarstwa i Rolnictwa prezentujące historię wiatraków w regionie.